Το Πνεύμα της Εποχής

Zeitgeist

...must see!

Υπάρχει Θεός; (Απάντηση στον Ν. Μουζέλη)

Στο πρόσφατο κείμενό του στην εφήμερίδα Το ΒΗΜΑ, ο κ. Ν. Μουζέλης, επιστρέφει ξανά στον Dawkins και το ζήτημα της ύπαρξης θεού. Το απογοητευτικό αυτό κείμενο, προσπαθώντας να απαντήσει στη συγγραφική δραστηριότητα των λεγόμενων Νέων Άθεων (Dawkins, Dennett, Harris και Hitchens), επιστρατεύει αρχικά λογικές ακροβασίες, για να καταλήξει στην πλήρη άρνηση της λογικής σο όνομα του υπερβατισμού.

Μιας και το ίδιο το κείμενο είναι χωρισμένο σε δύο μέρη, θα απαντήσω σε κάποια σημεία του διατηρώντας την ίδια δομή:

Επιπτώσεις

Βέβαια ο Dawkins και ο Dennett αποφεύγουν τον χονδροειδή μανιχαϊσμό των Onfrey και Hitchens. Υποστηρίζουν ότι η θρησκεία έχει και αρνητικές και θετικές επιπτώσεις. Κατά τον πρώτο όμως οι θετικές επιπτώσεις όχι μόνο είναι λιγότερο σημαντικές αλλά επιπλέον δεν αποδεικνύουν την ύπαρξη Θεού. Αλλο η ωφελιμότητα και άλλο η αλήθεια. Αυτό το επιχείρημα είναι σωστό. Ο Dawkins όμως δεν τονίζει ότι είναι εξίσου σωστό το αντίθετο επιχείρημα. Δηλαδή ότι οι θρησκευτικές δυσλειτουργίες δεν αποδεικνύουν την ανυπαρξία του θείου.

Ομολογώ ότι δυσκολεύομαι να κατανοήσω την κριτική του κ. Μουζέλη. Γιατί θα έπρεπε ο Dawkins να υποστηρίξει το αυτονόητο; Αν κανείς μπει στον κόπο να διαβάσει τα κείμενα του Dawkins, κι έχει έστω και ελάχιστη επαφή με τον κόσμο και τις μεθόδους της επιστήμης, μπορεί να καταλάβει ότι ένα τέτοιο συμπέρασμα ούτε λογικά θα μπορούσε να σταθεί, ούτε ο Dawkins το υποστηρίζει.
Όταν οι λεγόμενοι Νέοι Άθεοι αναφέρονται στις «δυσλειτουργίες» των θρησκειών, απαντάνε απλά στο ενστικτώδες λαϊκό επιχείρημα ότι αν δεν υπήρχε θεός, δε θα μπορούσε να υπάρχει και ηθική. Πέρα από αυτό, κανείς δεν ισχυρίζεται ότι η χρησιμότητα ή όχι των θρησκειών έχει άμεση σχέση με την ύπαρξη ή όχι του θεού. Από την άλλη βέβαια, θα έπρεπε κανείς να κάνει την ίδια συζήτηση με τους εκπρόσωπους αυτών των ‘δυσλειτουργικών’ θεσμών που ισχυρίζονται ότι λειτουργούν στο όνομά του θεού τους.

Όντως, «άλλο η ωφελιμότητα και άλλο η αλήθεια». Αν όμως ένας θεσμός δεν έχει ούτε την ωφελιμότητα, αλλά ούτε και την αλήθεια με το μέρος του, είναι εύλογη η απορία αν όντως δικαιολογείται η ύπαρξή του.

Ορθολογικές αποδείξεις

Ο Dennett υποστηρίζει τη μάλλον αγνωστικιστική θέση ότι υπάρχουν πολλές έννοιες του Θεού και ότι μερικές από αυτές οδηγούν σε θεωρίες περί της ύπαρξης ή ανυπαρξίας Του που είναι αδύνατον να επαληθευθούν επιστημονικά. Αυτού του είδους την αγνωστικιστική στάση, με την οποία συμφωνώ, δεν τη βλέπουμε μόνο σε θεολογικά κείμενα αλλά και στα γραπτά μεγάλων διανοητών, όπως αυτά του Weber και του Wittgenstein.

Ο Dennett εδώ δεν πρωτοτυπεί - ούτε υποστηρίζει βέβαια τον αγνωστικισμό της σιωπηλής υποστήριξης των θρησκειών. (Ο ίδιος ο Dennett δηλώνει άθεος και όχι αγνωστικιστής.) Από την τσαγιέρα του Russell, μέχρι και τον κάθε ευφάνταστο ορισμό ενός θεού που είναι αδύνατο να επαληθευτεί η ύπαρξή του, η φαντασία του ανθρώπου μπορεί να δημιουργήσει άπειρα τέτοια φαινόμενα. Ο αγνωστικισμός όμως, για να είναι συνεπής, οφείλει με τον ίδιο τρόπο να επιφυλάσσεται να εκφράσει άποψη για την ύπαρξή όλων αυτών των υπαρκτών ή ανύπαρκτων οντοτήτων συνολικά.
Εδώ υπάρχουν νομίζω μόνο δύο δυνατές - εσωτερικά συνεπής - στάσεις: αυτή που αναθέτει στον ισχυρισμό της ύπαρξης το βάρος της απόδειξης από τη μία πλευρά, κι ο πλήρης αγνωστικισμός από την άλλη. Είναι ο κ. Μουζέλης το ίδιο αγνωστικιστής στο ζήτημα περί της ύπαρξης του ιπτάμενου τέρατος σπαγγέτι, των θεών του Ολύμπου, του Θορ, του μονόκερου, των ξωτικών και των νεράιδων; Δίνει την ίδια βαρύτητα στους ισχυρισμούς των δωδεκαθεϊστών όσο στα χριστιανικά δόγματα;

Ο Dawkins προσπαθεί να αποδείξει ότι ο αγνωστικισμός μπορεί να ξεπεραστεί, αφού η δαρβινική εξελικτική θεωρία, και ειδικά η εφαρμογή της στη βιολογία, μας δίνει πειστικά επιχειρήματα για την ανυπαρξία του Θεού. Υπεραπλουστεύοντας, το βασικό επιχείρημά του είναι ότι αν υπάρχει ένα ον που έχει δημιουργήσει τον κόσμο, αυτό πρέπει να είναι πιο πολύπλοκο από την απίστευτη πολυπλοκότητα του Σύμπαντος. Αρα οι πιθανότητες ύπαρξης ενός τέτοιου όντος είναι απειροελάχιστες. Αυτό το επιχείρημα όμως δεν είναι πειστικό. Γιατί να μην υπάρχει ένας δημιουργός πιο «πολύπλοκος» από το εξαιρετικά πολύπλοκο Σύμπαν;

Ο Dawkins δεν προσπαθεί βέβαια να αποδείξει την ανυπαρξία του θεού μέσω της εξέλιξης. Αυτό που ισχυρίζεται είναι ότι ο δημιουργός θεός, όπως τον φαντάζεται η χριστιανική μυθολογία, δεν χρειάζεται πια ως εξήγηση της ύπαρξης του ανθρώπου. Απαντάει στο επιχείρημα, όπως παλαιότερα και ο Russell, που παρουσιάζει τον θεό ως τη μόνη δυνατή εξήγηση της πολυπλοκότητας του κόσμου μας.
Όσο αφορά στο ερώτημα του κ. Μουζέλη, γιατί δεν μπορεί ένας δημιουργός να είναι πιο «πιο «πολύπλοκος» από το εξαιρετικά πολύπλοκο Σύμπαν», η απάντηση είναι απλή και τη δίνει ο ίδιος ο Dawkins στα κείμενά του. Αν υποθέσουμε την ύπαρξη κάτι πιο πολύπλοκου από την πολυπλοκότητα του κόσμου που προσπαθούμε να εξηγήσουμε, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να μεταθέτουμε το πρόβλημα – δεν εξηγούμε απολύτως τίποτα. Ανταλλάσσουμε μια πολυπλοκότητα που αδυνατούμε να εξηγήσουμε – αν αποδεχόμαστε την αφέλεια της άρνησης της εξέλιξης – για μια άλλη πολυπλοκότητα που ούτε μπορούμε να καταλάβουμε. Πως θα εξηγήσουμε μετά την πολυπλοκότητα του θεού;

Επιπλέον δεν μπορεί, όπως κάνει ο Dawkins, να χρησιμοποιεί κανείς επιχειρήματα που στηρίζονται στη γνώση του φυσικού κόσμου για να αποδείξει την ανυπαρξία μιας δύναμης σε έναν υπερβατικό κόσμο. Αν ο Θεός, όπως υποστηρίζει η λεγόμενη αρνητική θεολογία γενικά και ο ορθόδοξος αποφατισμός πιο ειδικά, δεν προσεγγίζεται διά της λογικής, τότε τα επιχειρήματα του Dawkins - ανεξάρτητα από τη θεωρητική συγκρότησή τους και την εμπειρική βάση τους - δεν ισχύουν. Βέβαια ο Dawkins υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει υπερβατική διάσταση του κόσμου. Αλλά αυτή η στάση βασίζεται σε ένα πιστεύω που, όπως και πολλά από τα θρησκευτικά πιστεύω, δεν μπορεί να αποδειχθεί επιστημονικά.

Και καταλήγουμε βέβαια στο γνωστό τρικ αρκετών θεϊστών. Όταν τα λογικά επιχειρήματα στερεύουν, τοποθετούμε τη συζήτηση έξω από τη λογική για να αποφύγουμε κάθε κριτική και συζήτηση. Εισάγουμε στο διάλογο την έννοια του ‘υπερβατικού κόσμου’ και αποφεύγουμε κάθε αντεπιχείρημα.
Αν ο κ. Μουζέλης ισχυρίζεται ότι δεν μπορούμε να συζητούμε περί της ύπαρξης, ή όχι, θεού με λογικά επιχειρήματα, τότε το όλο κείμενό του σαφέστατα ακροβατεί και ο ίδιος κάνει το ίδιο λάθος με αυτούς που έρχεται να κατηγορήσει. Αν από την άλλη μπορούμε – και οφείλουμε ίσως – να συζητάμε το ζήτημα, τότε η αντιπαράθεση λογικών επιχειρημάτων είναι ο μόνος τρόπος που έχουμε στη διάθεσή μας.
Η θρησκείες βέβαια δεν διατηρούν αυτή τη στάση – του αποκλεισμού της έννοιας του θεού στον οποιονδήποτε υπερβατικό κόσμο. Ο θεός, σύμφωνα τουλάχιστον με το χριστιανισμό, βρίσκεται ανάμεσά μας, ακούει τις προσευχές των πιστών, παρεμβαίνει στους νόμους της φύσης, γνωρίζει τα πάντα, είναι παντοδύναμος και πανάγαθος. Δεν πρόκειται για κάποιο ον πέρα και έξω από τον κόσμο μας. Σ’ αυτό ακριβώς το ον αναφέρεται και ο Dawkins κι οι υπόλοιποι συγγραφείς που αναφέρει ο κ. Μουζέλης στο κείμενό του.

Όσο υπάρχουν αυτοί που ισχυρίζονται την ύπαρξη του όντος αυτού, καθώς και τη δυνατότητά του να επεμβαίνει στον κόσμο μας (δημιουργώντας το Σύμπαν, τον άνθρωπο, κάνοντας θαύματα, στέλνοντας το γιο του στη γη κλπ.), καλά θα κάνουν να συνηθίσουν και στα λογικά αντεπιχειρήματα.

Τζαμιά παντού

Πρέπει να είμαστε από τις ελάχιστες ελληνικές σελίδες, που έχουν καταγγείλλει τόσο έντονα τα αρνητικά του ισλαμισμού και των φονταμενταλιστικών ρευμάτων στο εσωτερικό του. Προσωπικά θεωρώ κάθε θρησκεία οπισθοδρομική και σκοταδιστική και ότι ο ισλαμισμός έχει πιο έντονα χαρακτηριστικά, ικανά να τον κρατήσουν στην καθυστέρηση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζω το δικαίωμα όσων μουσουλμάνων ζουν στη χώρα μας να έχουν τις ίδιες δυνατότητες εκπλήρωσης των όποιων καθηκόντων οι ίδιοι αισθάνονται ότι τους επιβάλλει η θρησκεία τους με κάθε άλλη θρησκεία. Όχι μόνο το αναγνωρίζω, αλλά πιστεύω ότι αποτελεί υποχρέωση του κράτους να αντιμετωπίζει ισότιμα και με τους ίδιους ακριβώς όρους κάθε θρησκεία.

Είμαι λοιπόν 100% υπέρ της δημιουργίας λατρευτικών χώρων για κάθε θρησκεία. Τζαμιά πρέπει να λειτουργήσουν ελεύθερα σε κάθε ελληνική πόλη, με σοβαρό αριθμό θρησκευόμενων μουσουλμάνων, όπως ακριβώς υπάρχουν ορθόδοξες εκκλησίες ή συναγωγές. Και δεν πρέπει να έχουν κανένα λόγο στην ίδρυσή τους οι εκπρόσωποι καμιάς άλλης θρησκείας, όπως συμβαίνει ως τώρα. Ακόμα περισσότερο, πρέπει να υπάρχουν ξεχωριστά τζαμιά για τα διάφορα δόγματα του ισλαμισμού (σουνίτες-σιίτες κτλ) ακριβώς όπως οι χριστιανικές εκκλησίες χωρίζονται σε ορθόδοξες, καθολικές, αγγλικανικές, ευαγγελικές κτλ. Ακόμα και αν κάποιος είναι δωδεκαθεϊστής, ή σαϊεντολόγος, ή σατανιστής, ή οτιδήποτε άλλο εξίσου περίεργο, το δικαιώμα της ελεύθερης άσκησης των λατρευτικών του τελετουργιών πρέπει να είναι απαραβίαστο (εκτός αν πχ περιλαμβάνουν θυσίες παιδιών, βιασμούς παρθένων, ανατινάξεις σε λεωφορεία ή εστιατόρια, ή κάτι ανάλογα παράνομο που καταπατά τα δικαιώματα των συμπολιτών του).

Η ένσταση όμως περί σεβασμού των δικαιωμάτων όλων των πολιτών δεν είναι κάτι που πρέπει να παρακαμφθεί. Δεν θα ήθελα όμως να δω τους χώρους θρησκευτικής λατρείας των μουσουλμάνων στην Ελλάδα, να χειραγωγούνται από πολεμοχαρείς βαχαμπιστές ή άλλους ισλαμοφασίστες, οι οποίοι είναι μικρή μειοψηφία ανάμεσά τους. Η κατήχηση σε ακραίες φονταμενταλιστικές εκδοχές του ισλαμισμού αποκτά πολύ μεγαλύτερο κύρος όταν γίνεται διαμέσου του επίσημου θρησκευτικού κέντρου, και όχι συνωμοτικά, διότι οι πολιτικές επιδιώξεις ταυτίζονται με τις θρησκευτικές.

Πέρα από την στρατολόγηση στην τρομοκρατία και τον προσυλητισμό σε ακραία φονταμενταλιστικά ρεύματα, τα κηρύγματα μίσους, τυλιγμένα με θρησκευτικό μανδύα, οδηγούν ολόκληρες κοινότητες μουσουλμάνων, όχι στην ενσωμάτωση και την συμβίωση αλλά στην ριζοσπαστικοποίηση, την γκετοποίηση και την απομόνωση από την υπόλοιπη κοινωνία, στην οποία υποτίθεται ότι ήρθαν εθελοντικά να ενταχθούν. Στην Βρετανία το είδαμε στην πράξη, με το έλεγχο τζαμιών από Σαουδάραβες φανατικούς, πώς άνθρωποι δεύτερης γενιάς, γεννημένοι σε μια δυτική κοινωνία γίνονται δέκτες αυτού του προσυλητισμού, και πλέον στρέφονται εναντίον της ανεκτικότητας της κοινωνίας που τους ενσωμάτωσε (πχ σκίτσα Μωάμεθ ή βόμβες στο Λονδίνο). Ο επηρεασμός της μουλμανικής κοιν;oτητας έγινε πολύ μεγαλύτερος όταν οι Σαουδάραβες βαχαμπιστές άρχισαν να ελέγχουν και να χρηματοδοτούν τους επίσημους θρησκευτικούς οργανισμούς.

Γι'αυτό πρέπει το ελεύθερο άνοιγμα χώρων λατρείας για τους μουσουλμάνους (και για κάθε άλλη θρησκευτική ομάδα) να μην λειτουργήσει ως δούρειος ίππος ενάντια στην ανεκτικότητα. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η εξασφάλιση της ελευθερίας εκπλήρωσης των θρησκευτικών καθηκόντων, χωρίς να μεταβληθεί αυτό σε πλατφόρμα για τους ισλαμοφασίστες. Αυτό μπορεί να εξασφαλιστεί εν μέρει αν κάθε θρησκευτικός οργανισμός στη χώρα μας να έχει διάφανα οικονομικά στοιχεία, αποκλείοντας κάθε χρηματοδότησή του από πηγές ύποπτες για ενίσχυση της τρομοκρατίας. Το να απαγορεύουμε την δημόσια έκφραση θρησκευτικών πεποιθήσεων είναι απαράδεκτο, το να εμποδίζουμε την εκπλήρωση θρησκευτικών καθηκόντων είναι απολίτιστο, το να αφήνουμε τους ισλαμοφασίστες να δρουν ελεύθερα είναι ανεύθυνα επικίνδυνο.

Άλλα ιστολόγια που έχουν αναφερθεί στο θέμα (σόρρυ αν ξεχνάω κάποιο):
http://www.agitprop.gr/article/92/mosque
http://www.digital-era.org/blog/2006/05/blog-post_12.html
http://freehost.stuff.gr/jim_hellas/index.php/?p=337
http://sandbox.cs.uchicago.edu/blog_el/?p=58

Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών...

Στην ύπαρξη του Σατανά πιστεύει το 57% των Ελλήνων. Επίσης 65.2% πιστεύει στο κισμέτ (πεπρωμένο ή μοίρα) και 71,4% στο μάτι και το ξεμάτιασμα. Πίστη στα θαύματα ομολογεί το 50%.
Μήπως είναι καλύτερα τα πράγματα στους νέους; Όχι. 57% πιστεύουν στα πνεύματα και 38,5% στα φαντάσματα. Και οι Αριστεροί; Κάποτε άθεοι και ορθολογιστές τώρα πιστεύουν στον Θεό (82,7%), στις υπερφυσικές δυνάμεις (57,7%), στους εξωγήινους (42,3%) και στη μετεμψύχωση (36,5%).*
Ως τώρα διάβαζα παρόμοια ποσοστά σε Αμερικάνικες δημοσκοπήσεις και κουνούσα το κεφάλι: «Αχ οι Αμερικανοί, οι αφελείς, οι φονταμενταλιστές, οι θρησκόληπτοι!» έλεγα. Κι εμείς είμαστε χειρότεροι!
Στις αρχές του 21ου αιώνα, το 80% των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ πιστεύει στο «μάτι» και το 60% των ψηφοφόρων της Ν. Δ. στον Σατανά. (Ύπαγε οπίσω μας).

Από την σελίδα του Νίκου Δήμου

Ευτυχισμένο το Νέο Έτος 1005!!

Κάποιες φορές αμφιβάλλω αν ο αγαπητός μας Αρχιεπίσκοπος γνωρίζει σε ποια χιλιετία βρίσκεται! Ας δούμε λίγο το μήνυμά του για το Νέο Έτος:

Αδελφοί μου, Παιδιά μου, (εδώ δείχνει μάλλον την άγνοιά του σε ζητήματα γενετικής)

Κάθε Πρωτοχρονιά μας βρίσκει άλλους μεν σε κοσμική διάθεση, άλλους δε σε φιλοσοφικό στοχασμό. Τα παιδιά δικαιούνται να διασκεδάζουν αμέριμνα. Οι γιορτές χαρίζουν κυρίως σ' αυτά αίσθηση χαράς, ευδαιμονίας, αμέριμνης βιοτής. Εμάς όμως τους ώριμους ανθρώπους, κάθε τέτοια μέρα μας φέρνει αντιμέτωπους με τα άλυτα προβλήματά μας, με τις αδυσώπητες προοπτικές της ζωής μας, με το φτωχό μας γένος. (οκ, βερμπαλίζουμε αλλά δε χάθηκε ο κόσμος)

Ήτανε κάποτε καιρός που ο κόσμος ζούσε αμέριμνος και απορροφημένος στα ειρηνικά του έργα. Τότε που υπήρχαν στο προσκήνιο ηθικοί και σοφοί άνδρες της ειρήνης, πολύπειροι καραβοκύρηδες στη μεγάλη άγνωστη θάλασσα της περιπέτειάς μας, που κάτω από την προστασία τους ένιωθε ο καθένας ασφάλεια, ώστε να αψηφά τις θύελλες και γεμάτος εμπιστοσύνη να λογαριάζει ότι θα μπορέσει κάποτε να φτάσει με ασφάλεια και να βγει στις ακτές ενός κόσμου που είναι η αληθινή πατρίδα του. (εννοεί επί επταετίας όπου σοφοί και ηθικοί άνδρες μας διοικούσαν και ο Αρχεπίσκοπος ήταν αμέριμνος και απορροφημένος στο διάβασμά του; Μήπως εννοεί την ελέω Θεού μοναρχία όπου η Εκκλησία συνκυβερνούσε; Μήπως τελικά χρειαζόμαστε έναν πολύπειρο καραβοκύρη για να λύσουμε τα προβλήματά μας; Ένα βασιλιά ή έστω ένα Αρχιεπίσκοπο βρε αδερφέ; Αυτή η Δημοκρατία είναι μεγάλη κατάρα τελικά...)

Σήμερα τέτοιοι άνθρωποι είναι είδος σε ανεπάρκεια. Γι' αυτό και οι λαοί αισθάνονται ανασφάλειες, δέος και καταπίεση εμπρός στις άδικες αποφάσεις των. Αποφάσεις που προβάλλουν μόνο δικαιώματα στα συμφέροντά των και ποτέ αντίστοιχα καθήκοντα σεβασμού σε διαχρονικές αρχές και αξίες. (τις οποιές φυσικά ευαγγελίζεται και προωθεί ο ίδιος) Σήμερα και αυτή η από αιώνων «χριστιανική» Ευρώπη, επρόδωσε την ιστορία της και αρνείται να αναγνωρίσει τις πνευματικές της ρίζες. Ζούμε στη διαδικασία της χριστιανικής αποκαθήλωσης. (υπάρχει μια κάποια χρονική υστέρηση στην αντιληπτική του ικανότητα. Μάλλον τα τελευταία 500 χρόνια δεν τα πρόλαβε. Αλήθεια πού πάει η Ευρώπη δίχως την καταδυνάστευση της Εκκλησίας; Πώς τόλμησαν οι άθεοι να καταργήσουν την Ιερά Εξέταση; Κάποτε υπήρχε μια πυρά, ένας τροχός...)

Η πατρίδα μας απ' αυτήν την άποψη είναι ακόμα ένας παράδεισος. Εδώ ο λαός μας θρησκεύεται, γι' αυτό και στηρίζεται και ελπίζει. Τα ρεύματα του υλισμού και του ορθολογισμού δεν έθιξαν τα πνευματικά του κύτταρα. (δεν θα διαφωνήσω καθόλου! Ειδικά ο ορθολογισμός είναι άγνωστη έννοια στη χώρα μας. Απόδειξη η μεγάλη επιρροή και δημοτικότητα του Αρχιεπίσκοπου! Τέτοιοι άνθρωποι και τέτοιες δυνάμεις επιβιώνουν μόνο όπου ο κόσμος είναι ανίκανος να σκεφτεί από μόνος του) Μερικά γεγονότα που φαίνονταν ότι στρέφονται ενάντια στην αναζωογόνηση της Εκκλησίας, τελικά έχουν καταστεί τα πιο ευοίωνα σημάδια της αναγέννησής της. Παντού έχουμε την αίσθηση ότι αναδεύει για να πάρει τη μεγάλη της εκδίκηση η δημιουργική αυθαιρεσία, η ακύρωση των ορίων, η δίχως τέλος ποικιλομορφία, η άγια ιδιομορφία, και η απέραντη δύναμη της εσώτερης ανθρωπότητας. (κενολόγίες, κατάλοιπα έκθεσης ιδεών Γ΄Δέσμης...)

«Όπου δεν υπάρχουν Θεοί, εξουσιάζουν φαντάσματα» είχε πει ο Novalis, Γερμανός ποιητής του τέλους του 18ου αιώνα. Είναι αδύνατον κοσμικές δυνάμεις να ισορροπήσουν από μόνες τους. Χρειάζονται τη συνεργασία και των πνευματικών δυνάμεων. Και οι δύο αποτελούν ανεξάλειπτες δυνάμεις της ανθρώπινης καρδιάς. Από τη μία ο σεβασμός στο παρελθόν, η εξάρτηση από τις ρίζες, η αγάπη για τα μνημεία των προγόνων, η χαρά της υπακοής. (πέστο βρε άνθρωπε από την αρχή! Τι μας παιδεύεις τόση ώρα;)

Κι από την άλλη το συναρπαστικό συναίσθημα της ελευθερίας (αυτό της υπακοής που λέγαμε πριν), η απεριόριστη προσδοκία πεδίων έντονης δράσης, η χαρά για το καινούργιο, το νεανικό (αρκεί να μην είναι πιο καινούργιο από 500-600 ετών, όπως ο ορθολογισμός, ο διαφωτισμός, η δημοκρατία, και όλα αυτά που κατάστρεψαν τις ηθικές και πνευματικές μας αξίες), η ανεμπόδιστη επαφή με όλους τους ανθρώπους (αρκεί να βάζουμε αρκετά εμπόδια στην επαφή με τους "άλλους", όπως η αντίθεση του Αρχιεπισκόπου στην είσοδο της Τουρκίας στην ΕΕ), η υπερηφάνεια για την πανανθρώπινη ισχύ (του φτωχού μας γένους, του γεμάτου ανασφάλειες, δίχως σοφούς και ηθικούς ηγέτες κτλ), η χαρά για το ατομικό δικαίωμα (;;;), το ισχυρό συναίσθημα φιλοπατρίας(ασχολίαστο). Αν δεν επιδιώξουμε αυτήν τη συνεργασία η Ευρώπη θα συνεχίσει να υπνώττει και οι λαοί της να δυστυχούν.

Χρόνια Πολλά – Ευλογημένο και Δημιουργικό το 2005 (το 1005 θα ήθελε να πει αλλά...)
Με πατρικές ευχές και αγάπη

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών

Χριστόδουλος".